شهره خانم عزیز ،

شعر «خداوند سرور من» است را خواندم  ، و آن را با اندک تغییری ، نه در معنی ، بلکه در کلام ، چنین بازخواندم :

          خداوند سرور من است ،

          و من همسر اویم ،

          و زندگی فرزند ماست .

          ما خوشبختیم

          زیرا که خانه ای بزرگ در آسمان داریم ،

          و خانه ای زیبا بر زمین ،

          و فززند ما هر روز

          میان آن دو

          شادمانه بازی می کند .

          گاه او می گرید ،

          سرور من ،

          و گاه من ،

          و فرزند ما در رؤیای دریاست ،

          و من برای او

          دلم را دریا می کنم .

          خدا سرور من است

          و مرا یاری می کند

          زیرا که من همسر اویم

          و مادر زندگی .

          شاید پیش از آنکه شعر «خدا سرور من است» را به این صورت بازخوانی کنم ، باید از شاعر می پرسیدم : « وقتی که می گویی : « گاه او گریه می کند / سرور من / و گاهی من» ، منظورت خداست یا فرزندتان که هر روز شادمانه میان دو خانه زمین و آسمان بازی می کند؟» و چون فکر می کنم که این ابهام ناشی از نارسایی بیان است ، خودم را به جای خواننده عام شعر می گذارم که قرار نیست برای نارسایی بیان و رفع ابهام خود به شاعر دسترسی داشته باشد، و نپرسیده از شاعر ، آن را چنان می خوانم که ابهام آن تأمل انگیز    شود ، به این معنی که خواننده هم بتواند فکر کند که گاه خدا می گرید ، خدایی که سرور گوینده شعر و پدر زندگی است ، و گاه گوینده شعر که همسر خدا و مادر زندگی است ، و    هم بتواند فکر کند که گاه فرزند گریه می کند و گاه مادر او ، و شاید من در چنین شعری  نتوانم «گریه» بیان درد و اندوه و درماندگی بپندارم ، و آن را «اندیشه» بگیرم ، زیرا که «زندگی» یا «فرزند» است که باید بخندد و بی «اندیشه» شادمانه بازی کند ، و پدر و مادر، که «آفریننده» اند ، اگر در آفرینش خود مختار بوده اند ، باید در «اندیشه» زندگی باشند ، اندیشه ای که با گرانی شگفت و ادراک ناپذیر خود در استعاره «گریه» می نشیند ، چنانکه   بی اندیشگی و خودبودگی و شکفتاری و آزادی و بی پروایی «فرزند» یا «زندگی» می تواند در استعاره «بازی شادمانه» بنشیند . شاید شاعر بگوید : « من خواسته بودم بگویم :

          گاهی او ( فرزند ما ) گریه می کند ،

          ای سرور من ،

          و گاهی من ( همسر خدا و مادر زندگی)

و مگر بیان من چنین معنایی را نمی رساند ؟»

          و من می گویم که در رساندن این معنی رسا نیست ، و اگر هم می بود ، با معنای کلی شعر همخوانی نمی داشت . همسر خدا و مادر زندگی نیازی ندارد که سرور خود را دور و  بی خبر از خود احساس کند و برای تسلی خاطر خود او را مخاطب بگیرد و صورت        حال هستی خود را برای او روایت کند . او صورت حال هستی خود را می چشد ، می نوشد ، زمزمه می کند ، می خواند ، می سراید ، می نوازد ، برای خود و برای دیگران .

          من این شعر را «عرفانی» می بینم ، عرفان به معنای شناختی احساسی و اشراقی که عرفانی شعری و جهانی است ، نه عرفانی تجربی و استدلالی ، و نه عرفانی سرگردان و مذهبی . وقتی که شاعر در برخورد با نوری که از دریافتی ناگهانی در درون او درخشیده است ، بی درنگ و با هیجان به آواز در می آید ، آوازش جلوه ای از چنین عرفانی است ، و شاید «مولوی» ، در هنگامی که نور سادگی دریافت «شبان» در درونش درخشید و گرمای مهر پاک شبان در پذیرایی از دوست و مهمانش ، خدا ، در دلش نشست ، بی درنگ و باهیجان به آواز درآمد و گفت :

          تو کجایی تا شوم من چاکرت

          چارقت دوزم ، کنم شانه سرت

          جامه ات شویم ، شپشهایت کشم

          شیر پیشت آورم ، ای محتشم

          دستکت بوسم ، بمالم پایکت

          وقت خواب آید ، بروبم جایکت

          ای فدای تو همه بزهای من

          ای به یادت هی هی و هیهای من ...

اما «مولوی» خود هرگز آن « شبان ساده» نشد ، فقط در گشت عارفانه خود و درآفتاب اقلیم شعری خود می توانست به چنین شبانی بر بخورد و حال او را بشناسد . او با استدلال ثابت  می کرد که «پای استدلالیان چوبی بود» ، و حکایت چنین شبانی که می توانست تا به حد یک دوست با خدا نزدیک باشد ، در نزد مولوی یکی از بسیار مایه هایی بود که برای مکتبی و استدلالی کردن عرفان به کار می برد . در اینجا من جای «شبان ساده» را به «راینر ماریا ریلکه» ، شاعر آلمانی (1926-1875) ، می دهم که خدا «همسایه» اوست ، در شعر «خدا ، ای همسایه من» :

                   خدا ، ای همسایه من ، اگر بارها در طول شب

                   سخت بر در می کوبم و آشفته ات می کنم ،

                   تنها به این سبب است که گاه هیچ صدای نفسهای تو را نمی شنوم ،

                   و می دانم که تو در آن تالار بزرگ تنهایی .

                   و اگر نیاز به جامی آب داشته باشی ، هیچکس آنجا نیست

                   تا در تاریکی آن را بیابد و به دست تو دهد .

                   من همواره گوش به زنگم . کافی است که اندک اشاره ای کنی .

                   بسیار به تو نزدیکم من .

                   میان ما دیواری است نازک ،

                   و آن هم به تصادف محض ، زیرا که بر آمدن آوایی از  تو یا از من

                   کافی است که آن را بشکند و فرو ریزد ،

                   و آن هم بی آنکه صدایی برخیزد .

                   دیوار از صورتهای تو پدید آمده است .

                   صورتهای تو در پیش تو بر پایند و همچون نامها پنهانت می دارند ،

                   و هنگامی که نور اعماق درون من به شعشعه در می آید ،

                   نوری که تو را در ساحت آن باز می شناسم ،

                   قاب صورتهای تو را فرا می گیرد .

                   و آنگاه حسهای من ، که زود توان خود را درمی بازند ،

                   آواره و از تو جدا می مانند .

          و اما در شعر «خدا سرور من است» گوینده نه «شبان مولوی» است ، در عرفان آسمانی او ، نه «همسایه ریلکه» ، در عرفان زمینی او . گوینده اینجا زن است ، زمین است ، رحم حیات است ، و سرور او می تواند آفتاب باشد ، که بارور کننده نطفه حیات در زمین  است ، و فرزند او ، فرزندان او همه جاندارانند ، همه زندگانند که به مهر پدارانه آفتاب در رحم زمین پرورده می شوند و بر می آیند و شادمانه در این میان بازی می کنند . بازی       می کنند زیرا که به غریزه در گذرند و در گذرانند ، و در این فرصت شاید قرار نباشد که در کاری بکوشند و به جایی برسند . کار همان بازی است ، و جا همان دامن زمین که مادر   است ، و زیر آفتاب نگاه جان پرور پدر که آفتاب است .

          و اگر در نگاهی دیگر زن ، همان زن دیده شود ، و زاینده انسان ، و به تعبیری زاینده مرد ، که نگاهبان باروری رحم اوست ، این فرزند بیقرار بازی دوست رؤیاها دارد ، و رؤیای دریا ، استعاره ای است برای همه آن خطر کردنها ، آن دل به دریا زدنها ، آن بر محالها را ممکن گرفتنها و رفتنها ، و اینجاست که زن دلش را دریای فرزند می کند ، به این معنی که با دلش ، لحظه به لحظه و موج به موج همراه اوست ، و در این همراهی دل به یاری خدا ، سرور خود ، گرم می دارد .

          اگر گوینده شعر «خدا سرور من است» ، جز اینها که گفتم ، خواسته بوده است که چیزی دیگر بگوید ، باید بگویم : چنان نگفته است که من آن چیز دیگر را در آن بخوانم .

          در پایان به گوینده این شعر می گویم که زندگی کن ، و در گذار زندگی چشم دل گشوده بدار تا هر گاه که شعری جلوه می کند ، آن را باز بشناسی و در دل بنشانیش . اگر بنشینی و به زندگی وقفه بدهی و در انتظار شعر بمانی ، شعر هرگز به سراغت نمی آید . هر شعری در بطن تجربه های عینی و ذهنی زندگی در گذار نهفته است و خودش را تنها بر چشم گشوده آگاه دلان آشکار می کند . آن ترفندبافیها که با نقاب «مدرنیسم» و «پسامدرنیسم» و «فراسخن» عرضه می شود عرض خود بردن است و زحمت دیگران داشتن ، و در طلب نام چشمه زمزم را آلوده کردن .

برای فرزندم مهدی مهر فراوان و سلام بلند دارم .

محمود کیانوش

لندن ، 25 آوریل 2006